Εισαγωγή στην κλασική μουσική

Ας αρχίσουμε με μια σύντομη αποσαφήνιση του όρου κλασική μουσική.

Με τον όρο κλασική μουσική εννοούμε την δυτικοευρωπαϊκή μουσική παραγωγή που εκτείνεται σε μία αρκετά μεγάλη χρονική περίοδο, περίπου από τον Μεσαίωνα μέχρι και τη σύγχρονη εποχή.

Προφανώς, αυτός ο ορισμός καλύπτει ένα απέραντο χώρο μουσικών έργων. Για να προσανατολιζόμαστε πιο εύκολα μέσα σε αυτόν τον τεράστιο χώρο, είναι χρήσιμο να κοιτάζουμε κάθε έργο μέσα από τέσσερις βασικές οπτικές.

• Σε ποια (χρονική) περίοδο ανήκει το έργο?
• Τι μουσικό σύνολο το αποδίδει?
• Τι είδος (genre) έχει η μουσική του δομή?
• Ποιος είναι ο συνθέτης του?

Αυτές οι κατηγορίες δεν είναι ανεξάρτητες, αλλά είναι συνυφασμένες και υπερκαλύπτονται, όπως θα δούμε.

Περίοδοι της κλασικής μουσικής

Στον οδηγό αυτό θα επικεντρωθούμε κυρίως σε έργα από το 1600 και μετά, την λεγόμενη περίοδο της κοινής πρακτικής η οποία υποδιαιρείται στην περίοδο Μπαρόκ (1600–1750), την Κλασική περίοδο (1750–1830), την Ρομαντική περίοδο (1804–1910), και την Σύγχρονη περίοδο (1900-).

Η κλασική μουσική της σύγχρονης περιόδου, από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα, δεν έχει μια ομοιόμορφη περιοδολόγηση όπως οι προηγούμενες τρεις. Παρ’ όλα αυτά, οι ιστορικοί και οι μουσικολόγοι αναγνωρίζουν κάποιες τάσεις και ρεύματα που λειτουργούν σαν «περίοδοι» ή αισθητικά κινήματα, και ξεχωρίζουν την μοντερνιστική περίοδο (1890–1930), την ύστερη μοντερνιστική (έως τα μέσα του 20ού αιώνα), και την μεταμοντέρνα από το 1975 και έπειτα.

Περισσότερες λεπτομέρειες σ' αυτή τη φάση θα μπερδέψουν περισσότερο απ' ότι θα διαφωτίσουν. Θα συζητήσουμε αργότερα τα διαχωριστικά χαρακτηριστικά των διαφόρων περιόδων. Αν ενδιαφέρεστε, μπορείτε να ανατρέξετε ένα σχετικό άρθρο στην: Βικιπαίδεια - Κλασική μουσική.

Προσοχή: Μην συγχέετε κλασική μουσική και κλασική περίοδο. Η κλασική περίοδος είναι, απλά, μία από τις περιόδους στις οποίες διαχωρίζουμε την κλασική μουσική..

Ορχηστρικά μουσικά σύνολα

Ένα βασικό χαρακτηριστικό κάθε κλασικού μουσικού έργου είναι το σύνολο μουσικών οργάνων που το αποδίδουν. Τόσο σε αριθμό οργάνων όσο και σε ποικιλία. Αυτό αντανακλάται στον χαρακτήρα και στην δομή της μουσικής που μπορούν να εκφράσουν, και στον τίτλο του έργου. Με βάση των αριθμών οργάνων, και την ποικιλία τους, τα σύνολα σχηματίζουν ένα φάσμα.

Στο ένα άκρο έχουμε σύνολα περιορισμένου αριθμού οργάνων, και αποδίδουν μουσικά έργα που, συλλογικά, χαρακτηρίζονται ως μουσική δωματίου (chamber music). Ο συνδυασμός οργάνων επιτρέπει μεγάλη ποικιλία σχημάτων. Θα αναφέρουμε και θα εξηγήσουμε αργότερα αρκετά απ' αυτά, κατά περίπτωση.

Προς τη άλλη κατεύθυνση έχουμε σύνολα με πολλά και ποικίλα όργανα ή, στην πράξη, ομάδες οργάνων, τα οποία αποκαλούνται γενικά ορχήστρες (orchestras). Και στο άκρο βρίσκουμε τις μεγάλες ορχήστρες, τις αποκαλούμενες συμφωνικές ορχήστρες (symphony orchestras) ή φιλαρμονικές (philharmonics).

Για παράδειγμα, μερικές από τις ορχήστρες, διάσημες για τις συναυλίες και τις ηχογραφήσεις τους, είναι:

• Η Φιλαρμονική του Βερολίνου (Berlin Philharmonic).
• Η Φιλαρμονική τής Νέας Υόρκης (New York Philharmonic).
• Η συμφωνική ορχήστρα του Λονδίνου (London Symphony Orchestra).

Τα διάφορα είδη (genres) της κλασσικής μουσικής

Στα επόμενα κεφάλαια θα συναντήσουμε αρκετά από τα βασικά είδη της κλασικής μουσικής, όπως συμφωνίες, κοντσέρτα, σονάτες και κουαρτέτα.

Συνθέτες

Ο πιο βασικός παράγοντας στην αξία και απήχηση ενός μουσικού έργου είναι ο συνθέτης του. Αφενός, ο κάθε συνθέτης επηρεάστηκε από το μουσικό κλίμα και τα ρεύματα της περιόδου στην οποία δημιούργησε τα έργα του. Αφετέρου, ο κάθε συνθέτης έχει τον δικό του προσωπικό ιδίωμα που χρωματίζει τα έργα του, την αποδοχή τους, και την υστεροφημία του. Ορισμένοι συνθέτες έγραψαν έργα για πολλά είδη μουσικών συνόλων, άλλοι περιορίστηκαν και έγιναν σπεσιαλίστες σε συγκεκριμένα είδη, για παράδειγμα, μουσική δωματίου, συμφωνίες. Άλλοι έγραψαν μεγάλο αριθμό έργων, άλλοι σχετικά μικρό.

Θα αντισταθώ στον πειρασμό να αναφέρω και να περιγράψω εδώ συγκεκριμένους συνθέτες, και δημοφιλή έργα τους. Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή, αυτή θα έρθει αργότερα.

Το πλαίσιο της διαδρομής μας

Θα εξηγήσω εδώ τον λόγο που ανέφερα νωρίς αυτή την ταξινόμηση.

Καθώς θα σας παρουσιάζω διάφορα μουσικά έργα, είναι φυσικό ότι ορισμένα θα σας γίνουν κατανοητά, οικεία και ελκυστικά πιο σύντομα από άλλα. Είναι σημαντικό, με το πέρασμα το χρόνου, να εντοπίσετε τι είναι τα κοινά χαρακτηριστικά αυτών που σας ελκύουν και αυτών που σας απωθούν ή, έστω, σας αφήνουν αδιάφορους, και να επικεντρωθείτε στα πρώτα, τουλάχιστον προσωρινά.

Ο πρακτικός στόχος αυτής της τακτικής είναι να φτάσετε πιο γρήγορα στο στάδιο που ακούτε ευχάριστα αρκετά κλασικά έργα, ή έστω κομμάτια κλασικών έργων, δηλαδή απτό όφελος της προσπάθειας σας, και κίνητρο να συνεχίσετε. Μερικά παραδείγματα, με βάση τα εισαγωγικά κομμάτια που θα σας παρουσιάσω:

Παρατηρείτε σύντομα ότι αρκετά απ' αυτά που σας ελκύουν είναι έργα ενός συγκεκριμένου συνθέτη, ας πούμε (αρκετά πιθανόν) του Mozart. Είναι λογικό να επικεντρωθείτε ακούγοντας διάφορα έργα του Mozart, και να διαπιστώσετε ότι όλα σας ελκύουν γενικά, άλλα περισσότερο άλλα λιγότερο. Άρα, βρήκατε έναν συνθέτη που εμπιστεύεστε. Στην πορεία, επίσης, παρατηρείτε τα κοντσέρτα του, και κυρίως αυτά για πιάνο, σας είναι ιδιαίτερα ελκυστικά. Λογικό να συμπεράνετε ότι κοντσέρτα άλλων συνθετών πιθανόν κι αυτά να σας αρέσουν, και να στρέψετε την προσοχή σας σ' αυτά.

Μπορεί, επίσης, να διαπιστώσετε ότι σας ελκύουν περισσότερα έργα από την κλασσική περίοδο, λιγότερα από την ρομαντική περίοδο, και ελάχιστα από την μπαρόκ.

Με κάθε τρόπο συνεχίστε όσο μπορείτε, καθοδηγούμενοι ή όχι, να ακούτε κλασική μουσική. Όσο περισσότερο το κάνετε, τόσο το αυτί σας θα εξοικειώνεται και θα αφομοιώνει τις αποχρώσεις της ενορχήστρωσης και της μελωδικής, αρμονικής και ρυθμικής δομής της κλασικής μουσικής. Με επιμονή, υπομονή, και λίγη τύχη, θα φτάσει η στιγμή που θα ξανακούσετε κομμάτια που πριν σας ακούγονταν απρόσιτα, και τώρα σας φαίνονται κατανοητά. Αυτός είναι ο στόχος, και το σημείο χωρίς επιστροφή. Όσο συνεχίζετε, τόσο περισσότερο κλασικό ρεπερτόριο θα σας φαίνεται προσιτό και κατανοητό. Θα ακούτε ευχάριστα, και επανειλημμένα, ήδη γνωστά σας έργα. Θα δοκιμάζετε καινούργια πεδία (συνθέτες, περιόδους, είδη), πολλά θα καταλήξουν να σας αρέσουν, και θα προστεθούν στα ακούσματα σας, ορισμένα θα σας απογοητεύσουν, και θα τα εγκαταλείψετε.

Και το τελευταίο, άκρως σημαντικό σχόλιο: Μην αντιμετωπίζετε την κλασική μουσική σαν ένα πεδίο που πρέπει να κατακτήσετε. Ο σκοπός δεν είναι να επιμείνετε μέχρι να σας αρέσει κάθε κλασικό κομμάτι που έχει ποτέ γραφτεί. Η κλασική μουσική είναι ένα πεδίο που περιέχει μια τεράστια συλλογή αξιόλογων μουσικών έργων, πολλά εκ των των οποίων είναι όντως διαχρονικά αριστουργήματα στο είδος τους. Με προσπάθεια, και καθοδήγηση, μπορεί να προσφέρει στον μουσικόφιλο επιλογές για ακούσματα αρκετά να καλύψουν μια ολόκληρη ζωή.

Εμπόδια και παγίδες

Στα πρώτα στάδια είναι φυσιολογικό να αντιμετωπίσετε ορισμένες δυσκολίες προσαρμογής. Αυτές συνοψίζονται κυρίως στα ακόλουθα.

• Το μέγεθος και η διάρκεια των κλασικών έργων.
  Τα τυπικά κλασικά έργα αποτελούνται από τμήματα ή μέρη (movements), και η διάρκεια τους ξεπερνά κατά πολύ την τυπική διάρκεια ενός τραγουδιού. Για παράδειγμα, μια τυπική συμφωνία έχει 4 μέρη, και διαρκεί 30+ λεπτά. Πλήρη κλασικά έργα δεν είναι κατάλληλα για ακούσματα στα πρώτα μεταβατικά στάδια, και πρέπει να αναβάλλονται για αργότερα.
• Η πιο περίπλοκη δομή τους.
  Η μουσική δομή των τμημάτων ενός κλασικού έργου διαφέρει κατά πολύ από την μουσική δομή ενός στροφικού τραγουδιού. Βασίζεται, μεν, σε μελωδία, ρυθμό, και αρμονία, και σε επανάληψη μουσικών θεμάτων αλλά είναι πιο περίπλοκη. Κυρίως, οι επαναλήψεις των θεμάτων είναι πιο ποικίλες, και η αρμονία συνήθως παίζει πολύ πιο ουσιαστικό ρόλο στην δομή της κλασικής μουσικής.

Στην πρώτη φάση, τα κλασικά κομμάτια που θα σας παρουσιάσω θα αποφύγουν κατά το δυνατόν αυτές τις παγίδες. Θα είναι σχετικά μικρής διαρκείας, και θα έχουν έναν εμφανή μελωδικό χαρακτήρα, και σχετικά απλή δομή, ώστε να είναι άμεσα προσιτά. Σας συνιστώ να ακούσετε το κάθε κομμάτι προσεκτικά, μέχρι τέλους.

Για την ακρόαση, αν είναι δυνατόν, χρησιμοποιήστε στερεοφωνικά ηχεία, ή ακουστικά. Θα σας βοηθήσει να ανιχνεύετε πιο εύκολα τα όργανα που παράγουν τον ήχο που ακούτε. Επίσης, όπου είναι διαθέσιμα, θα σας προτείνω μουσικά video, για ακόμα πιο εύκολη ανίχνευση.

Προσδιορισμός και ονοματολογία κλασικών κομματιών

Αν και ο ιστότοπος μου είναι στα Ελληνικά, θα χρησιμοποιήσω τους διεθνείς όρους στην ονοματολογία κλασικών έργων.

• Όνομα συνθέτη: ή απλά επώνυμο (Mozart, Beethoven, Brahms) ή ονοματεπώνυμο (Antonio Vivaldi, Franz Schubert, Antonin Dvorak).
• Είδος έργου: symphony, piano sonata, string quartet, violin concerto, κλπ.
• Προσδιορισμός στην ταξινόμηση των έργων του συνθέτη. Με Opus #, με ειδικό κατάλογο για τον συνθέτη, με αριθμό του συγκεκριμένου είδους, κλπ.
• Και αν το κομμάτι είναι μόνο ένα μέρος του όλου έργου, το συγκεκριμένο μέρος (movement).

• Beethoven: Piano Sonata #14, Opus 27 (Moonlight) - 1st movement.
  (Το 1ο μέρος της 14ης σονάτας για πιάνο του Μπετόβεν, Opus 27, γνωστή ως σονάτα υπό το σεληνόφως).
• Franz Schubert: Quintet for Piano & Strings, D667 (Trout) - 4th movement.
  (Το 4ο μέρος του κουιντέτου για πιάνο και έγχορδα του Σούμπερτ, D667, γνωστό ως Trout (Πέστροφα). D667 είναι ο κωδικός του έργου στον κατάλογο ταξινόμησης των έργων του Σούμπερτ).
• Mozart: Horn Concerto #1, K412.
  (Το 1ο κοντσέρτο για γαλλική κόρνα, Κ412, του Μότσαρτ. Κ412 είναι ο κωδικός του έργου στον κατάλογο ταξινόμησης των έργων του Μότσαρτ)