Από την ελληνική στην κλασική μουσική

Στην προηγούμενη ενότητα ακούσαμε ελληνική ορχηστρική μουσική χωρίς στίχους. Τώρα μπορούμε να δούμε πιο καθαρά πώς αυτή η εμπειρία μάς φέρνει πιο κοντά στη δομή της κλασικής μουσικής.

Βασιζόμενος και στη δική μου εμπειρία, επιχειρώ εδώ να σκιαγραφήσω τα εμπόδια που πιθανόν να αντιμετωπίσει κάποιος που επιχειρεί να επεκταθεί στην κλασική μουσική, με εφαλτήριο την ελληνική μουσική, καθώς και πώς να τα αντιμετωπίσει έγκαιρα και αποτελεσματικά.

Αφετηρία: Ελληνικά μουσικά ακούσματα

Τα ελληνικά μουσικά ακούσματα βασίζονται (σχεδόν) αποκλειστικά σε τραγούδια. Αυτά έχουν τα ακόλουθα βασικά χαρακτηριστικά:

• Έχουν σχετικά σύντομη διάρκεια, το πολύ, 4 ή 5 λεπτά.
• Έχουν στίχους, και φωνή. Η φωνή απαγγέλλει τους στίχους και εκφράζει την κεντρική μελωδία. Η ορχήστρα συνοδεύει, και εκφράζει το ρυθμικό και αρμονικό υπόβαθρο της μελωδίας.
• Η μουσική τους δομή αντικατοπτρίζει την ποιητική δομή των στίχων τους. Οι στίχοι, τυπικά, έχουν μια σχετικά απλή στροφική μορφή. Δηλαδή, ένα τυπικό τραγούδι αποτελείται από μια αλληλουχία στροφών, και κάθε στροφή αποτελείται από δύο ή περισσότερους στίχους.
• Εκτός των στίχων, τα δύο μουσικά συστατικά τους, που μας μένουν μετά την ακρόαση, είναι η μελωδία και ο ρυθμός. Το τρίτο συστατικό τους, η αρμονία, ενσωματώνεται έμμεσα στην ενορχήστρωση, και δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή από τον ακροατή, εκτός ίσως από επαγγελματίες ή ερασιτέχνες μουσικούς.

Η συνήθης μουσική δομή κάθε στροφής είναι, κατά σειρά, εισαγωγή-κουπλέ-ρεφραίν. Αυτό σημαίνει ότι το τραγούδι περιέχει τρεις βασικές μελωδίες: αυτές της εισαγωγής, του κουπλέ και του ρεφραίν:

• Η μελωδία της εισαγωγής είναι καθαρά ορχηστρική.
• Η μελωδία του κουπλέ εκφράζεται με στίχους, που αλλάζουν με κάθε στροφή.
• Η μελωδία του ρεφραίν εκφράζεται επίσης με στίχους, που (συνήθως) παραμένουν οι ίδιοι σε κάθε στροφή.

Για να γίνει πιο σαφής αυτή η δομή, ας δούμε ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: το τραγούδι του Σταύρου Ξαρχάκου «Όνειρο δεμένο». Έχει δύο στροφές. Κάθε στροφή έχει οκτώ στίχους — τέσσερις στο κουπλέ και τέσσερις στο ρεφραίν. Οι στίχοι του ρεφραίν στις δύο στροφές είναι οι ίδιοι. Συγκεκριμένα:

----- 1η στροφή
..... Κουπλέ
Όνειρο δεμένο στο μουράγιο
πόρτα μου κλεισμένη στο νοτιά
έκανα τον πόνο μου κουράγιο
στην αγάπη μου έβαλα φωτιά
..... Ρεφραίν
Μαύρος βαρύς ο ουρανός
απόψε που ΄ρθες να με βρεις
είναι μεγάλος ο καημός
να τον αντέξεις δεν μπορείς	
----- 2η στροφή -----
..... Κουπλέ
Στην αγάπη μου έστησαν καρτέρι
κι από τ' άστρα κλέψανε το φως
άστραψε στην νύχτα το μαχαίρι
κι ο καημός μου γίνηκε αδελφός
..... Ρεφραίν
Μαύρος βαρύς ο ουρανός ...

Ας ακούσουμε την 1η στροφή το τραγουδιού, στην αρχική του μορφή με την φωνή του Πάνου Γαβαλά και της Ρίας Κούρτη.

Η 2η στροφή διαφέρει από την 1η μόνο στους στίχους του κουπλέ. Η μουσική είναι πανομοιότυπη. Ας ακούσουμε επίσης την 1η στροφή σε ορχηστρική διασκευή.

Η 2η στροφή της ορχηστρικής διασκευής είναι η ίδια, νότα προς νότα, με την 1η στροφή. Ας ακούσουμε, τώρα, την ορχηστρική στροφή, διαχωρισμένη σε εισαγωγή, κουπλέ και ρεφραίν:

Αυτές οι τρεις μελωδίες αποτελούν την καθαρά μουσική δομή της στροφής, που επαναλαμβάνεται αυτούσια και σε όλες τις επόμενες στροφές. Το συγκεκριμένο τραγούδι, μετά την τελευταία στροφή, κλείνει με μια επανάληψη της εισαγωγής, ως επίλογο.

Η βασική δομή της κλασικής μουσικής

Η κλασική μουσική διαφέρει από το τραγούδι σε αρκετά σημεία:

• Πιο σύνθετη και περίπλοκη μουσική δομή, με την αρμονία να παίζει ουσιαστικότερο ρόλο.
• Ένα τυπικό κλασικό έργο διαρκεί πολύ περισσότερο από ένα τραγούδι, και χωρίζεται σε ένα ή περισσότερα μέρη (movements).
• Το κάθε μέρος είναι μουσικά αυτοτελές, με αρχή και τέλος, και ολοκληρωμένη μουσική δομή. Αλλά ακόμα και ένα τυπικό μέρος συνήθως έχει αρκετά μεγαλύτερη διάρκεια από ένα τυπικό τραγούδι.

Είναι χρήσιμο να φανταστούμε μια αναλογία μεταξύ στροφικού τραγουδιού και μέρους ενός κλασικού έργου. Όπως και με τη στροφική μορφή του τραγουδιού, ένα μέρος κλασικής μουσικής περιέχει μελωδικά θέματα, τα οποία εμφανίζονται σε διάφορες παραλλαγές, και επαναλαμβάνονται. Δηλαδή, ένα μέρος, όπως και ένα τραγούδι, μπορούμε, πρόχειρα, να το φανταστούμε σαν μια ακολουθία «στροφών». Τα μουσικά θέματα για τις διάφορες στροφές σχετίζονται μεταξύ τους, είναι παραλλαγμένα λίγο ή πολύ, αλλά δεν είναι πανομοιότυπα. Έτσι, όταν ακούτε ένα κλασικό μέρος, προσπαθήστε να ανιχνεύσετε τα βασικά μουσικά του θέματα και πως διαμορφώνονται σε στροφές.

Θα προσπαθήσω να το εξηγήσω με ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: το 4ο μέρος από το κουϊντέτο για πιάνο και έγχορδα του Φρανζ Σούμπερτ, D667, γνωστό ως Πέστροφα (Trout). Το μουσικό σύνολο αποτελείται από πέντε όργανα: πιάνο, βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, και διπλό μπάσο. Είναι ένα μελωδικότατο κομμάτι, και διαρκεί 7,5 λεπτά.

Ακούστε το πρώτα ολόκληρο, ίσως και περισσότερες από μία φορές, και προσπαθήστε να εντοπίσετε το βασικό μουσικό θέμα, ή θέματα, και τις διάφορες επαναλήψεις και παραλλαγές.

Ακούστε το μετά, διασπασμένο στις επτά του στροφές. Μια χρήσιμη άσκηση είναι να κάνετε συγκριτική ακρόαση των στροφών, και να εντοπίσετε τις ομοιότητες και τις διαφορές.

1. 0:0 με 1:01 - Το μουσικό θέμα, μια υπέροχη μελωδία, παρουσιάζεται στην αρχική του μορφή, και αποδίδεται μόνο από τα έγχορδα. Το πιάνο δεν συμμετέχει.

2. 1:02 με 1:57 - Επανάληψη, στο ίδιο τέμπο. Τώρα το πιάνο αποδίδει την μελωδία, και τα έγχορδα συνοδεύουν. Μπορείτε να διακρίνετε το μπάσο να κρατάει τον ρυθμό, και τα άλλα έγχορδα να παρέχουν διακριτικά μελωδικά σχόλια.

3. 1:58 με 2:52 - Επανάληψη. Η κυρίως μελωδία αποδίδεται, εναλλάξ και μαζί, από το βιολοντσέλο και το πιάνο. Τα υπόλοιπα έγχορδα σχολιάζουν, αλλά τώρα πολύ πιο έντονα και διεισδυτικά.

4. 2:53 με 3:45 - Επανάληψη. Εδώ τα έγχορδα, εκτός του μπάσσου, σχεδόν εξαφανίζονται. Το πιάνο, κυρίαρχο, αποδίδει την μελωδία, σε πιο γρήγορο τέμπο, και παραλλαγμένη με δεξιοτεχνικά διακοσμητικά σχόλια.

5. 3:46 με 4:44 - Επανάληψη, με το θέμα αρκετά παραλλαγμένο, καί όλα τα όργανα να συμμετέχουν στην απόδοση της μελωδίας και στα σχόλια.

6. 4:45 με 6:12 - Επανάληψη. Το βιολοντσέλο αποδίδει την ελαφρώς παραλλαγμένη μελωδία, σε λίγο πιο αργό τέμπο, και με σχόλια από το πιάνο και τα άλλα έγχορδα.

7. 6:13 με 7:30 Επανάληψη του θέματος στην αρχική του μορφή, σε λίγο πιο γρήγορο τέμπο. Η μελωδία περνά από όργανο σε όργανο, και τα υπόλοιπα σχολιάζουν.

Τα στάδια της μετάβασης

Με βάση τα παραπάνω, ας δούμε πώς θα υλοποιήσουμε αυτή τη μετάβαση.

Σε πρώτη φάση, στόχος μας είναι η εξοικείωση με τη βασική δομή και τα σχήματα της κλασικής μουσικής. Αυτό θα επιτευχθεί με την ακρόαση, ανάλυση και εξήγηση αυτοτελών τμημάτων από έργα κλασικής μουσικής, τα οποία έχουν επιλεχθεί έτσι ώστε να είναι προσιτά: σχετικά σύντομα, μελωδικά, με κατανοητή μουσική δομή.

Στην επόμενη φάση, θα συνεχίσουμε με την κυρίως εξερεύνηση, σε πλάτος και βάθος, κλασικών έργων με έμφαση σε συνθέτες, περιόδους, και μουσικά είδη (συμφωνίες, κοντσέρτα, σονάτες, κουαρτέτα, κλπ.)

Αυτή η τελευταία φάση παραμένει, προς το παρόν, ανοιχτή και ευέλικτη, και θα διαμορφωθεί σταδιακά, με βάση την εμπειρία μας, και τα σχόλια από τους χρήστες μας.