Στόχος της είναι να εκπαιδεύσει το αυτί σας στον τρόπο ακρόασης που χαρακτηρίζει την κλασική μουσική, προτού σας παρουσιάσω πραγματικά έργα της.
Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό αυτού του τρόπου είναι ο καθαρά οργανικός χαρακτήρας του. Χωρίς τραγουδιστή, χωρίς στίχους. Ήχος που παράγεται από οργανικά σύνολα, σε ποικίλα μεγέθη και συνδυασμούς οργάνων. Εάν είστε ήδη εξοικειωμένοι και άνετοι με την ακρόαση καθαρά οργανικής μουσικής, μπορείτε να παραλείψετε αυτήν την ενότητα. Ή ρίξτε της μια γρήγορη ματιά και αποφασίστε μόνοι σας αν μπορεί να σας φανεί χρήσιμη.
Σε αυτήν την ενότητα, θα σας παρουσιάσω ελληνική οργανική μουσική χωρίς στίχους. Είναι ένα φυσιολογικό πρώτο σκαλοπάτι για να βοηθήσει όποιους έχουν συνηθίσει να ακούνε κυρίως τραγούδια. Αυτό θα γίνει σε δύο φάσεις. Η κάθε φάση έχει τη δική της σελίδα, στην οποία παραπέμπω αμέσως παρακάτω. Ο τίτλος κάθε φάσης είναι σύνδεσμος που ανοίγει μια νέα σελίδα με το περιεχόμενό της, ενώ η σύντομη παράγραφος που ακολουθεί δίνει μια πρώτη ιδέα για το τι θα συναντήσετε.
Παρακάτω περιγράφω τα βασικά χαρακτηριστικά κάθε φάσης και, στην πορεία, η λογική πίσω από τις ξεχωριστές φάσεις θα γίνει σαφής.
Στόχος ενός τραγουδιού είναι να δημιουργήσει μια ποικιλία συναισθημάτων και διαθέσεων στον ακροατή. Η συμβολή της φωνής του τραγουδιστή είναι:
(α) η απαγγελία των στίχων και
(β) η έκφραση της κύριας μελωδίας.
Ο τραγουδιστής είναι ο πρωταγωνιστής της παράστασης. Η συμβολή της ορχήστρας είναι να συνοδεύει τον τραγουδιστή, και μάλιστα διακριτικά. Ένας βασικός κανόνας ενορχήστρωσης τραγουδιών είναι ότι η ορχήστρα πρέπει να αναδεικνύει τον τραγουδιστή χωρίς να τον επισκιάζει.
Μια ορχηστρική διασκευή ενός τραγουδιού
έχει τον ίδιο στόχο, αλλά πρέπει να τον πετύχει μόνο με την ορχήστρα.
Η ορχήστρα δεν μπορεί να εκφράσει τους στίχους, αλλά αναλαμβάνει να
εκφράσει και την κυρίως μελωδία που ήταν η ευθύνη του τραγουδιστή.
Μάλιστα, μπορεί να μιμηθεί αποτελεσματικά τα καθαρά μουσικά εφέ
της φωνής του τραγουδιστή, χρησιμοποιώντας όργανα, ή συνδυασμό
οργάνων, που μιμούνται την γκάμα, τη ροή και το χρώμα της.
Η ορχήστρα, τώρα, παίζει πρωταγωνιστικό, όχι συνοδευτικό ρόλο.
Στα χέρια ενός ικανού και εκλεπτυσμένου ενορχηστρωτή, η κατανομή της κύριας
μελωδίας στα διάφορα όργανα της ορχήστρας δημιουργεί ένα πρωτόγνωρο
ηχητικό χρώμα
.
Ας πάρουμε, για παράδειγμα, ένα εξαιρετικό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι,
Τριαντάφυλλο στο στήθος
, στην πρωτότυπη μορφή του με τη φωνή της Αρλέτας,
καθώς και την επίσης εξαιρετική ορχηστρική διασκευή του για μικρή ορχήστρα δωματίου.
Ακούστε προσεκτικά και τις δύο εκτελέσεις, και παρατηρήστε τη διαφορά στις
αντίστοιχες ενορχηστρώσεις.
Εδώ χρειάζεται να ξεκαθαρίσω ότι ο σκοπός της σύγκρισης των δύο εκτελέσεων δεν είναι για να κρίνουμε πια απ' τις δύο υπερτερεί. Είναι απλώς για να διαπιστώσετε ότι η ενορχήστρωση της δεύτερης είναι πιο πολυδιάστατη γιατί, εξ ανάγκης, η ορχήστρα πρέπει να αποδώσει και την μελωδία της φωνής. Χωρίς τον αυτοπεριορισμό που επιβάλλει η παρουσία του τραγουδιστή, η ορχήστρα, τώρα, παίρνει το κεντρικό ρόλο και ο ενορχηστρωτής είναι ελεύθερος να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της στο έπακρον.
Οι ορχηστρικές διασκευές ελληνικών τραγουδιών όντως αφαίρεσαν τους στίχους από τον ήχο της μουσικής, και αυτό τείνει να ανεβάζει το επίπεδο της εκλέπτυνσης και ευρηματικότητας της ενορχήστρωσης. Ωστόσο, παρόλο που οι στίχοι δεν ακούγονται πλέον, έχουν ήδη επηρεάσει τη μελωδική και ρυθμική δομή της μουσικής, την οποία η ορχηστρική της εκδοχή έχει διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτη. Βλέπετε, η μουσική για το τραγούδι έχει γραφτεί έτσι ώστε να ταιριάζει με την επαναλαμβανόμενη ποιητική ροή των στίχων.
Και αυτό εκδηλώνεται σε παρόμοια επαναλαμβανόμενες μελωδίες στη μουσική. Όσο όμορφη, απλή και προσιτή κι αν είναι αυτή η μορφή, διαφέρει σημαντικά ως προς τη μελωδική ροή των περισσότερων έργων κλασικής μουσικής, η οποία επιτρέπει και ενσωματώνει τη μελωδική επανάληψη, αλλά σε πιο ελεύθερες και πιο ποικίλες μορφές. Έτσι, αυτή η δεύτερη φάση σας εκθέτει σε μερικά ελληνικά μουσικά έργα που έχουν μια μελωδική γραμμή πιο ρευστή και ευέλικτη από αυτή των τραγουδιών. Ακούγοντάς τα, θα σας φέρουν ένα ακόμη βήμα πιο κοντά στα ιδιώματα της κλασικής μουσικής.