Josheph Haydn (1732-1809)

Ο Χάυντν πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της δημιουργικής του ζωής ως Kapellmeister, (μουσικός διευθυντής) στην αυλή της ευγενούς και εξαιρετικά πλούσιας οικογένειας Εστερχάζι. Ο πρίγκιπας Νικόλαος Εστερχάζι ήταν μουσικός γνώστης που εκτιμούσε το έργο του Χάυντν και του έδινε καθημερινή πρόσβαση στη δική του μικρή ορχήστρα. Κατά τη διάρκεια των σχεδόν τριάντα ετών που ο Χάυντν εργάστηκε εκεί, παρήγαγε μια πληθώρα συνθέσεων, με πιο γνωστές τις συμφωνίες και τα κουαρτέτα εγχόρδων.

Οι περισσότερες από τις συνθέσεις του προορίζονταν για ιδιωτικές παραστάσεις στην αυλή των Εστερχάζι και ήταν προσαρμοσμένες στις προτιμήσεις και τα γούστα αυτού του μουσικά ενημερωμένου κοινού. Δηλαδή, ευχάριστες, μουσικά συνεπείς με τις επικρατούσες απόψεις της εποχής και όχι ιδιαίτερα απαιτητικές στην ακρόαση. Αυτό χαρακτηρίζει τις συνθέσεις του Χάυντν και αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα για τη μακροβιότητα και τη συνεχή δημοτικότητά τους. Παραθέτω ένα μέρος από 4 διαφορετικές συμφωνίες του.

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)

Ο Μότσαρτ έγραψε πολλές συμφωνίες. Ο κατάλογος των συμφωνιών του, που δημιουργήθηκε μετά θάνατον, αριθμεί επίσημα 41 από αυτές, συν μερικές άλλες που ανακαλύφθηκαν αργότερα. Πολλές από τις παλαιότερες γράφτηκαν για παραστάσεις, με σκοπό να επιδείξει το συνθετικό του ταλέντο κατά τη διάρκεια των ευρωπαϊκών περιοδειών του σε αναζήτηση σταθερής εργασίας. Οι περισσότερες, ακόμη και αυτές της νεότητάς του, αποπνέουν μια εμφανή γοητεία. Αυτές της ωριμότητάς του παραμένουν δημοφιλείς, και έχουν συχνή παρουσία στους χώρους συναυλιών και στην δισκογραφία. Ειδικά, οι τελευταίες τρεις του, με αριθμούς 39, 40 και 41, αποτελούν την κορωνίδα της συμφωνικής του δημιουργικότητας, και θεωρούνται διαχρονικά αριστουργήματα του είδους. Σε μια έκρηξη δημιουργικής παραγωγικότητας, σε διάστημα λίγων εβδομάδων συνέθεσε εξ ολοκλήρου και τις τρεις. Παραδόξως, κανείς δεν ξέρει για ποιον λόγο γράφτηκαν, και δεν υπάρχει καμία αναφορά ή ένδειξη ότι τις άκουσε καν να εκτελούνται όσο ζούσε.

Παραθέτω ένα μέρος από 4 διαφορετικές συμφωνίες του. (Σημείωση: Αν προσέξετε τα πρώτα 35 δευτερόλεπτα του 1ου μέρους της Συμφωνίας #40, θα αναγνωρίσετε την βασική μελωδία του γνωστού τραγουδιού Χασάπικο 40 του Μάνου Χατζιδάκι, η οποία βασίστηκε στην εισαγωγή της συμφωνίας, αν και σε αρκετά αργότερο τέμπο. Εξ ου και το 40 στον τίτλο του τραγουδιού. Αν θέλετε, ακούστε την ορχηστρική διασκευή του τραγουδιού εδώ, και συγκρίνετε μόνοι σας.

Ludwig van Beethoven (1770-1827)

Ο Μπετόβεν ήταν ένας πολύ ιδιόρρυθμος χαρακτήρας: τραχύς, εγωιστής, αντικοινωνικός και ως επί το πλείστον απόμακρος και μοναχικός. Από την άλλη πλευρά, περήφανος και φιλόδοξος, αρνούνταν πεισματικά να δείξει τον «δέοντα» σεβασμό στους κοινωνικά ανωτέρους του, δηλαδή σε εκείνους της ευγενούς τάξης, στους οποίους απευθυνόταν και φερόταν με σχεδόν απροκάλυπτη περιφρόνηση. Θεωρούσε τον εαυτό του ανώτερο, παρά την ταπεινή του καταγωγή, λόγω του εξαιρετικού δημιουργικού και καλλιτεχνικού του ταλέντου. Αυτή η στάση επηρεάστηκε ίσως από τις εξισωτικές και φιλελεύθερες αλλαγές που, μετά τη Γαλλική Επανάσταση του 1789, μεταμόρφωναν ραγδαία τις κοινωνικές αντιλήψεις και κανόνες στην Ευρώπη.

Αρχικά στην καριέρα του τήρησε και σεβάστηκε τους μουσικούς κανόνες της Κλασικής Περιόδου, όπως πέρασαν σ' αυτόν μέσω Χάυντν και Μότσαρτ. Αρκετά από τα δημοφιλή του έργα δημιουργήθηκαν σ' αυτή τη φάση, μεταξύ των οποίων και οι δύο πρώτες από τις εννέα συμφωνίες του. Ωστόσο, άρχισε σταδιακά να αισθάνεται περιορισμένος και παγιδευμένος σε αυτά τα πρότυπα, τα οποία θεωρούσε υπερβολικά στείρα και άψυχα. Η έμφαση και επιμονή τους για συναισθηματική αυτοσυγκράτηση τον ενοχλούσε αφάνταστα. Ήθελε κάτι περισσότερο από όμορφη, ελκυστική μουσική, κομψά επιμελημένη. Ήταν πραγματικά ανυπόμονος να εκφράσει στη μουσική του έντονα συναισθήματα: δράμα, συγκινήσεις, απελπισία και θρίαμβο, ηρωισμό, μεγαλοπρέπεια, δηλαδή θέματα και τάσεις που άρχισαν να γίνονται κοινωνικώς αποδεκτά με την έλευση της Ρομαντικής Περιόδου. Σύντομα, ο Μπετόβεν ανέπτυξε και εφάρμοσε τα τολμηρά ριζοσπαστικά του σχέδια για την προσέγγιση και κατεύθυνση των μουσικών του συνθέσεων.

Η ρήξη του Μπετόβεν με την παράδοση εκφράστηκε με την πρεμιέρα της 3ης συμφωνίας του, την οποία ονόμασε «Ηρωική». Ήταν μια τολμηρή απόκλιση από το μέχρι τότε στυλ του: Δυναμική, μεγαλοπρεπής, γεμάτη ωμά και αντιφατικά συναισθήματα, και με διάρκεια πολύ μεγαλύτερη από άλλες συμφωνίες της εποχής. Σε ορισμένα σημεία ψιθυριστή και τρυφερή, σε άλλα βροντερή και επιβλητική. Δημιούργησε άμεσα δημόσια αναστάτωση στους μουσικούς κύκλους, και ασφαλώς την προσοχή των κριτικών και του κοινού, που δεν ήξεραν πώς να την δεχτούν. Παρ' όλα αυτά, ο Μπετόβεν επέμεινε στην προσέγγισή του και, με τις επόμενες συνθέσεις του στο ίδιο πνεύμα, εγκαινίασε το 2ο στάδιο της καριέρας του.

Οι συμφωνίες που ακολούθησαν την 3η, μιμήθηκαν λίγο-πολύ την συναισθηματική και δραματική της τόλμη, και η καθεμία δημιούργησε τη δική της φήμη. Παρουσιάζω ένα μέρος από τέσσερις διαφορετικές συμφωνίες της 2ης φάσης του Μπετόβεν, εφιστώντας την προσοχή σας ιδιαίτερα στο 1ο μέρος της 5ης, το οποίο είναι ίσως το πιο διάσημο συμφωνικό μέρος όλων των εποχών.

Από την Ρομαντική Περίοδο